Heliodrom

Kantonalni sud Mostar

Do većeg oružanog sukoba između HVO-a i Armije RBiH u središtu grada Mostara oko zgrade “Vranice”, u kome je zarobljeno 12 pripadnika Armije RBiH, došlo je 10. maja 1993. i nakon toga sukob se rasplamsao i proširio na širu teritoriju Bosne i Hercegovine. (Mate Aničić, str. 6.), (Aničić i ostali, str. 35.)

Zatvoreni civili i zarobljeni pripadnici Armije RBiH iz Sovića i Doljana kod Jablanice te Prozora su krajem jula i početkom augusta 1993. izvođeni iz “Heliodroma” i fizički zlostavljani, usljed čega su neki od njih gubili svijest, te prisiljavani da se međusobno tuku. (Miroslav Marjanović i Ante Buhovac, str. 4., 31-33.)

Premlaćivanja zatočenih Bošnjaka u logoru “Heliodrom” su konstatirana i krajem juna 1993. (Miroslav Marjanović i Ante Buhovac, str. 4., 33-35.)

Maltretiranja u logoru “Heliodrom” su nastavljena i tokom decembra 1993., te su nekim od zatočenika nanesene teške tjelesne povrede. (Miroslav Marjanović i Ante Buhovac, str. 5., 35-36.)

Jednog od zatočenika iz “Heliodroma” su krajem septembra 1993. pripadnici HVO-a ranili iz vatrenog oružja kod “Gatačkih kuća” u naselju Rodoč, te je upućen u bolnicu na liječenje, a kasnije je vraćen u logor. (Vjeko Kalač, str. 1-2., 22-26.)

U jesen 1993. je u naselju Kovačine – Bišće Polje, na prvoj borbenoj liniji, na prinudnom radu bilo oko 20 zatvorenika iz logora “Heliodrom” te je jedan od njih pokušao da bježi prema položajima Armije BiH, ali su ga pripadnici HVO-a ranili, pretukli i usmrtili vatrenim oružjem. (Bosiljko Kraljević, str. 2., 57-59.)

MKSJ

Između 9. i 11. maja, iz zgrada i kuća su izvođeni i okupljani stanovnici zapadnog Mostara, nakon čega su snage HVO-a na stadion “Veleža” odvele na stotine njih, a većina njih je završila na “Heliodromu” u mostarskom naselju Rodoč, koji je postao glavni zatočenički centar HVO-a na tom području. (para. 43, 45-46. Naletilić i Martinović, str. 17–18.), (para. 781, 800-805. Prlić i ostali, tom II, str. 193, 199–201.)

U zatočeničkom centru “Heliodrom” je 9. maja 1993. zatočeno 1.500 do 2.500 civila Bošnjaka, i nakon nekoliko dana pušteni su žene i djeca. (para. 42., 45., 47. Naletilić i Martinović, str. 17-19.), (para. 780-781. Prlić i ostali, tom II, str. 19.)

Nakon napada Armije BiH 30. juna 1993., HVO je uhapsio u Mostaru i okolini više hiljada muškaraca Bošnjaka, među kojima je bilo pripadnika Armije BiH i bošnjačkih vojnika HVO-a, i da ih je zatočio na “Heliodromu” ili u zatvoru u Dretelju. (para. 895. Prlić i ostali, tom II, str. 225.)

Zatočenici u “Heliodromu” su premlaćivani i zlostavljani, a nasilje nad njima je bilo najintenzivnije tokom maja 1993. i krajem juna 1993. godine. (para. 429-436. Naletilić i Martinović, str. 166–171.), (para. 1580. Prlić i ostali, tom II, str. 426–427.)

Od maja 1993. do sredine aprila 1994. zatočenici su premlaćivani po nekoliko sati, što bi nekad trajalo sve dok žrtva ne bi izgubila svijest (para. 1591. Prlić i ostali, tom II, str. 430.)

Jedan od zatočenika je 12. ili 13. jula odveden s “Heliodroma” u jednu od vojnih baza, gdje je bio teško premlaćen i zlostavljan nekoliko sati te ubijen hicem iz vatrenog oružja i zakopan u parku Liska. (para. 487-497. Naletilić i Martinović, str. 193-196.)

HVO je predložio muškarcima Bošnjacima zatočenim na “Heliodromu” da ih pusti na slobodu, kao i njihove porodice s područja Mostara, pod uslovom da oni pristanu na to da napuste BiH i odu u neku drugu zemlju, te je najmanje 800 Bošnjaka ovaj prijedlog prihvatilo. (para. 923. Prlić i ostali, tom II, str. 232.)

I početkom jula 1993., HVO je hapsio muškarce, žene, starije osobe i djecu u zapadnom Mostaru i odvodio ih na “Heliodrom”. (para. 1501. Prlić i ostali, tom II, str. 410.)

U julu 1993. muškarci Bošnjaci iz drugih općina u BiH, među kojima su bile općine Stolac, Čapljina i Ljubuški, također su hapšeni i odvođeni na “Heliodrom”. (para. 1502. Prlić i ostali, tom II, str. 410.)

U novembru i decembru 1993., na “Heliodromu” je bilo više od 2.000 zatočenika. (para. 1507. Prlić i ostali, tom II, str. 411.)

Zarobljenici su odvođeni s “Heliodroma” u Šantićevu ulicu, gdje su gradili bunkere, popravljali rovove, punili i nosili vreće s pijeskom na liniju, pri čemu su zarobljenici stalno bili izloženi unakrsnoj vatri. (para. 295. Naletilić i Martinović, str. 117.), (para. 1596. Prlić i ostali, tom II, str. 432.)

Korišteni su zarobljenici i kao živi štit te su mnogi od njih ozlijeđeni dok su radili u Šantićevoj ulici. (para. 295. Naletilić i Martinović, str. 117.), (para.1622-1628. Prlić i ostali, tom II, str. 439-442.)

Četvorica zatočenika iz “Heliodroma” su poginula, a trojica ranjena 17. septembra 1993., kada ih je HVO koristio kao živi štit u Mostaru. (para. 1628., 1630., 1633. Prlić i ostali, tom II, str. 442-443.)

Više desetaka zatočenika je poginulo ili je bilo ranjeno dok su obavljali prisilne radove na liniji fronta, neke zatočenike su ubile ili ranile snage HVO-a, a utvrđeno je da je tom prilikom poginulo njih 27 i da ih je pri izvođenju radova ranjeno sedam. (para. 1603-1605. Prlić i ostali, tom II, str. 434-436.)

Zatočenici su premlaćivani tokom rada na liniji fronta, ili u bazama vojnih jedinica u Mostaru. (para. 270., 439. Naletilić i Martinović, str. 74., 172-173.), (para. 1609. Prlić i ostali, tom II, str. 436-437.)

Od jula do decembra 1993. zatočenici su bili prisiljeni da napuste BiH sa svojim porodicama i da odu, barem u početku, u Hrvatsku, da bi kasnije otišli u treće zemlje. (para. 1650, 1654. Prlić i ostali, tom II, str. 448-449.)

U periodu od augusta 1993. do januara 1994., zatočenici su upućivani i u zatočenički centar “Vojno” i tamo zatvarani. (para. 1669. Prlić i ostali, tom II, str. 451-452.)

Nakon puštanja na slobodu, na “Heliodromu” je ostalo još 200 zatočenika, od kojih su posljednji konačno pušteni 18. ili 19. aprila 1994. (para. 1633. Prlić i ostali, tom II, str. 450.)

Sud Bosne i Hercegovine

Veći broj ljudi koji su uhapšeni na zapadnoj strani grada završio je na “Heliodromu” u naselju Rodoč, koji je postao glavni zatočenički centar HVO-a na tom području, a ranije je bio kasarna JNA i činilo ga je nekoliko zgrada i hangar. (para. 180. drugostepena presuda Marko Radić i ostali, str. 74-75.)

Neki od muškaraca su u “Heliodrom” odvedeni krajem maja 1993. te premještani i zatvarani na drugim lokacijama. (para. 146-158. Velibor Bogdanović, str. 47-49.)

Veći broj zatočenika na “Heliodromu” je od polovine jula 1993. do februara 1994. dovođen na rad na prvu liniju u Ričinoj – Šantićevoj ulici, gdje su bili izloženi unakrsnoj vatri i maltretiranju, što je za posljedicu imalo ranjavanje, pogibiju i povrede usljed fizičkog zlostavljanja. (para. 80., 95-96., 103. drugostepena presuda Mile Puljić, str. 37., 43-44., 47.)

U septembru 1993. – prilikom transporta oko 50 zatočenika, koji su bili vezani jedan za drugog, iz logora “Heliodrom” u logor “Vojno” radi obavljanja prinudnih radova – ubijen je jedan zatočenik, dok je drugi ranjen, da bi kasnije bio usmrćen još jedan zatočenik iz “Heliodroma”. (para. 345-356. drugostepena presuda Marko Radić i ostali, str. 104-107.)